29 lipca 2026 r.
Tłumaczenie wykładu Gjalłanga Karmapy:

Dziś obchodzimy rocznicę parinirwany niezrównanego Gampopy, dlatego właśnie tego dnia powinniśmy wspominać i doceniać jego wielkie osiągnięcia. W szczególności pamiętajmy o istotnych i unikalnych aspektach linii przekazu, znanej jako „cenna dakpo kagju”.

Założyciel dakpo kagju, niezrównany Gampopa Sonam Rinczen (1079–1153), jest postacią wyjątkową. Odegrał on bowiem olbrzymią rolę w rozwoju późniejszego przekazu dharmy w Tybecie. Zjednoczył tantryczną tradycję mahamudry – przekazywaną przez indyjskich mahasiddhów Tilopę i Naropę poprzez Marpę Tłumacza i Milarepę – ze stopniową ścieżką kadampów, nauczaną przez Pana Atiśę, tworząc w ten sposób wspaniałą tradycję, znaną w historii tybetańskiego buddyzmu jako „połączenie kadampy i mahamudry”.

Zmiany życiowe: od lekarza do mistrza nauk

Istnieje uderzająca różnica między stylem życia Gampopy w pierwszej połowie jego życia, gdy znany był jako Darma Drak, a drugą połową, w której nosił mnisie szaty. Urodził się we wschodniotybetańskim regionie Dakpo. Już w dzieciństwie był bardzo inteligentny, a od siódmego roku życia kształcił się u trzynastu biegłych lekarzy – indyjskich, newarskich i tybetańskich – otrzymując od nich pełną edukację medyczną. Dzięki temu zyskał sławę wybitnego lekarza i otrzymał imię Dakpo Lhadzie, „lekarz z Dakpo”.

Gdy miał dwadzieścia pięć lat, jego żona, syn i córka nagle zmarli podczas epidemii. Ta tragedia sprawiła, że rozwinął głębokie zrozumienie nietrwałości oraz cierpienia narodzin, starości, choroby i śmierci. Całkowicie porzucił sprawy doczesne i zobowiązał się praktykować dharmę z pełnym oddaniem. W wieku 26 lat przyjął pełne święcenia od gesze kadampy Marjula Lodena Szieraba, stając się mnichem tej tradycji. Przez wiele kolejnych lat studiował filozofię kadampy, a w szczególności etapy ścieżki wyrzeczenia, bodhiczitty i tak dalej. Przed ukończeniem studiów rozwinął już znakomite doświadczenie i urzeczywistnienie.

Punkt zwrotny, który wywarł ogromny wpływ nie tylko na jego własne życie, ale i na rozwój całego buddyzmu tybetańskiego, nastąpił, gdy usłyszał imię Pana Milarepy i zapragnął otrzymać od niego nauki dharmy. Gdy Gampopa spotkał Milarepę po raz pierwszy w Trodei Taszi Gangu, Pan Milarepa podał mu – w pełni wyświęconemu bhikszu – piwo w czarce zrobionej z czaszki. Gampopa z początku się zawahał, ponieważ wypicie go naruszałoby jego ślubowania, lecz ostatecznie wypił wszystko bez wahania. Pokazuje to, że nie był kimś, dla kogo liczyły się jedynie powierzchowne zachowania – dla niego najważniejsza była ostateczna praktyka. Dzięki wskazówkom Milarepy osiągnął pełne urzeczywistnienie, a Milarepa przepowiedział, że to on będzie głównym dzierżycielem jego linii przekazu.

Połączenie kadampy i mahamudry: kluczowe punkty trzech pojazdów

„Połączenie kadampy i mahamudry”, które ustanowił Pan Gampopa, uczy tego, jak praktykować poszczególne etapy ścieżki – od dyscypliny śrawaków, poprzez bodhiczittę mahajany, aż po mahamudrę tajemnej mantry.

Gdy buddyzm po raz pierwszy pojawił się na świecie, była to dharma śrawaków. W tradycji śrawaków najważniejszym jest wyrzeczenie się samsary oraz dyscyplina prowadząca do osobistego wyzwolenia. Buddha najpierw nauczał czterech prawd, zaczynając od pierwszej z nich – prawdy o cierpieniu. Jak mówił Aczarja Arjadewa w swoich „Czterystu wersach”:

Jeżeli nie ma żadnego końca
tego oceanu cierpienia,
dlaczego wy, dziecinne istoty,
tonąc w nim, nie odczuwacie lęku?

Dopóki nie uwolnimy się od przywiązania do samsary – tego oceanu cierpienia – i nie rozpoznamy cierpienia jako cierpienia, nie będziemy w stanie właściwie praktykować dharmy żadnego z trzech pojazdów. Dlatego Atiśa napisał w swojej „Lampie oświetlającej ścieżkę do przebudzenia”:

Ci, którzy wszelkim sposobem
i dla własnego jedynie pożytku
szukają tylko samsarycznych przyjemności,
są ludźmi o zdolnościach najmniejszych.

Jak uczy ten fragment, ci, którzy dążą jedynie do doczesnych przyjemności lub do odrodzenia w wyższych światach, są istotami niższego rzędu – nie są osobami zdolnymi do praktykowania dharmy trzech pojazdów.

Dyscyplina osobistego wyzwolenia

Choć Gampopa był początkowo żonaty, utrata rodziny podczas epidemii sprawiła, że rozwinął w sobie autentyczne, niewymuszone pragnienie wyzwolenia z samsary. Dlatego wyrzekł się świeckiego życia. Jak powiedział Nagardżuna:

Tak jak ziemia jest podstawą dla tego, co się porusza i tego co nieruchome,
dyscyplina jest podstawą wszystkich zalet.

Spośród trzech treningów, trening w dyscyplinie ślubowań stanowi podstawę. Ogólnie istnieją trzy rodzaje ślubowań: osobistego wyzwolenia, bodhiczitty i mantry. Wśród nich te znane wszystkim buddystom to ślubowania osobistego wyzwolenia. Obejmują one śluby klasztorne i świeckie, a zarówno sutra jak i tantra zgadzają się, że to głównie mnisi podtrzymują nauki. Sam Pan Gampopa wyrzekł się życia świeckiego w obecności Lamy Ngari i innych, przyjmując pełne ślubowania bhikszu. Z tego powodu uczniowie, którzy podtrzymywali linię przekazu Gampopy – między innymi Pakdru Dordże Gjalpo, Dusum Khjenpa i Barom Darma Wangciuk – a także ich uczniowie, niemal wszyscy byli mnichami.

W ten sposób Gampopa zniwelował dużą przepaść, jaka wcześniej istniała między sposobem, w jaki jogini praktykowali w odosobnionych i niebezpiecznych górskich ustroniach, a tym jak sangha wspólnie słuchała nauk, kontemplowała i praktykowała w grupach. Przekształcił praktykę tajemnej mantry, dotąd rozproszoną po górskich odosobnieniach, w uporządkowany system dla wspólnoty klasztornej. W ten sposób stworzył solidny fundament dla praktyki całej dakpo kagju, a w szczególności dla linii czterech starszych i ośmiu młodszych szkół.

Bodhiczitta i pogląd madhjamaki

Nawet jeśli ktoś utrzymuje nieskazitelną dyscyplinę zakorzenioną w wyrzeczeniu, samo to nie staje się przyczyną osiągnięcia stanu buddy – niezbędna jest obecność bodhiczitty. Jak stwierdził mistrz Nagardżuna:

Skoro ja i wszyscy inni pragniemy
niezrównanego przebudzenia,
jego korzeniem jest bodhiczitta,
stabilna jak królowa gór…

Gampopa na początku swej ścieżki dostrzegł, że w tamtym czasie nie było w Tybecie nauk przewyższających te pochodzące od kadampów, dotyczące ogólnego poglądu i postępowania mahajany, a w szczególności rozwijania bodhiczitty. Ponieważ głównym ośrodkiem nauk kadampy był region Phanpo, udał się tam i wysłuchał wskazówek dotyczących bodhiczitty od gesze Njukrumpy, wzbudzając w swoim umyśle niewymuszoną bodhiczittę.

Z „Lampy oświetlającej ścieżkę do przebudzenia” Atiśi:

Zrozumienie bez zręcznych metod,
jak i metody bez zrozumienia,
jak mówią, więzami się stają.
Zatem nie odrzucaj żadnego.

Z „Wzniosłej kontynuacji” („Uttaratantry”):

Hojność przynosi bogactwo,
dyscyplina – wyższe odrodzenie,
a medytacja usuwa klesie.
Pradżnia eliminuje splamienia emocjonalne i mentalne,
dlatego jest najwyższa.
Jej źródłem jest słuchanie nauk.

Aby osiągnąć stan buddy, sama bodhiczitta nie wystarczy – musi być zanużona w poglądzie pustości. W Tybecie pogląd pustości był później rozwijany głównie w ramach tradycji konsekwencjalistycznej madhjamaki (prāsaṅgika), którą jako pierwszy wprowadził do Tybetu Pan Atiśa. Nauczał on poglądu madhjamaki głównie geszego Gynpałę, od którego usłyszał go Gja Jyndak. Gampopa otrzymał następnie pogląd madhjamaki wywodzący się od Atiśi za pośrednictwem Gja Jyndaka. Jest to jeden z głównych powodów, dla których mówi się, że pogląd tradycji kagju jest, ogólnie rzecz biorąc, środkową ścieżką, madhjamaką, a w szczególności – konsekwencjalizmem (prāsaṅgiką).

Traktat Gampopy o stopniowej ścieżce, „Klejnotowa ozdoba wyzwolenia”, jest jak nić łącząca linie przekazu kadampy i mahamudry. W tym tekście Gampopa przedstawił naturę buddy jako przyczynę, cenne ludzkie ciało oraz duchowych przyjaciół jako warunki, a praktykę kadampy dla trzech rodzajów osób jako metodę prowadzącą ostatecznie do mahamudry. W ten sposób zniósł on podział między uczonymi, którzy jedynie studiowali, a praktykującymi joginami, którzy jedynie medytowali.

Skondensowanie kluczowych punktów praktyki medytacyjnej

Praktyka medytacji jest korzeniem wszystkich dobrych właściwości, zarówno doczesnych jak i nadzwyczajnych, a wszystkie sposoby medytowania sprowadzają się do dwóch: śamathy (uspokojenia umysłu) i wipasjany (wglądu). 

Na początku najważniejsza jest śamatha. Jak napisał mistrz Śantidewa w „Ścieżce bodhisattwy”:

Zrozum, że kleśa niszczone są
przez połączenie śamathy i wipasjany…

Co więcej, śamatha jest niezbędna dla przynoszenia korzyści istotom – bez niej nie powstaną zdolności jasnowidzenia, przez co niemożliwe staje się rozpoznanie poziomu duchowego innej osoby. Jak stwierdził Pan Atiśa w „Lampie oświetlającej ścieżkę do przebudzenia”:

Jak ptak, który nie rozwinął jeszcze skrzydeł,
nie jest w stanie wznieść się ku niebu, tak i ty,
jeśli nie posiadasz mocy nadzwyczajnej percepcji,
nie przyniesiesz najwyższego pożytku.

Oraz:

Nie pojawi się ona jednak,
bez owoców medytacji wyciszenia (śamathy).
Zatem nieustannie dokładaj starań,
by doskonalić praktykę wyciszenia.

Rozumiejąc wagę śamathy, Gampopa praktykował ją od momentu przyjęcia ślubowań mnisich pod kierunkiem mistrzów takich jak Lama Ngariła. Mówił, że osiągnął znakomite doświadczenie śamathy, pozostając w jednopunktowym skupieniu nawet przez trzynaście dni, doświadczając mglistych, tęczopodobnych zjawisk oraz innych oznak medytacyjnych.

Dlatego znana w naszej tradycji joga współpowstawania opiera się przede wszystkim na zjednoczeniu praktyki śamathy i wipasjany. W rezultacie przekazy nauk medytacyjnych w Tybecie ogólnie, a w szczególności te dotyczące śamathy i wipasjany w tradycji sutr, zadomowiły się w dakpo kagju.

Podobnie, w Krainie Śniegu nie było nauk tajemnej mantry, wadżrajany, przewyższających te pochodzące od syna serca indyjskiego pandity Naropy – Marpy Lotsały. Praktykując te wskazówki, Dzietsyn Milarepa w jednym życiu osiągnął stan Wadżradhary i stał się królem siddhów, koronnym klejnotem pośród urzeczywistnionych mistrzów. Dzietsyn Milarepa znosił wielkie trudy w służbie Marpy, który ostatecznie udzielił mu abhiszeki Wadżrawarahi oraz nauk o sześciu dharmach Naropy, przede wszystkim o tummo (wewnętrznym cieple).

Karmapa Mikjo Dordże i jego duchowi synowie nazywali słynne sześć dharm Naropy „szczytem wszystkich etapów spełnienia”. Wynika to z faktu, że praktyki iluzorycznego ciała i przejrzystej świetlistości, których naucza się w ramach sześciu dharm, stanowią rdzeń etapu spełnienia tantr ojcowskich, takich jak Guhjasamadża, podczas gdy tummo stanowi rdzeń etapu spełnienia tantr matczynych, takich jak Czakrasamwara i Hewadżra. Pozostałe praktyki, jak świadomość snu i bardo, obejmują kluczowe punkty etapów spełnienia wielu tantr nieprzewyższonej jogi. Gampopa nie tylko otrzymał te wszystkie wskazówki od Dzietsyna Milarepy, ale też dogłębnie wprowadził je w życie.

Milarepa chwalił go, mówiąc: „Teraz nie potrzebujesz mnie już więcej. Zamiast przebywać ze mną, kontynuuj swoją praktykę medytacyjną” – a następnie wypowiedział przepowiednie w rodzaju: „Według moich snów, w przyszłości twoja aktywność dla dobra istot będzie jeszcze większa niż moja” – po czym odesłał go z powrotem w rodzinne strony.

Po powrocie do domu Gampopa kontynuował praktykę w odosobnieniu przez siedem lat. W miarę jak dojrzewała moc urzeczywistnienia przejrzystej świetlistości, stawało się nią całe pojęciowe myślenie. Czy to podczas medytacji, czy poza nią, jego urzeczywistnienie było nieprzerwane. Dzietsyn Milarepa nauczał, że gdy moc przejrzystej świetlistości medytującego stanie się doskonała, to po śmierci nie pojawi się bardo, a osoba obudzi się w stanie jasnego światła dharmakaji. Gampopa powiedział później Dusumowi Khjenpie, że właśnie tego doświadczał.

Jedną z największych innowacji Gampopy było ustanowienie „mahamudry tradycji sutr”. Według „Rydwanu linii dakpo” autorstwa Ósmego Karmapy Mikjo Dordże, gdy Marpa i Milarepa nauczali mahamudry, czynili to w połączeniu z praktyką przejrzystej świetlistości sześciu dharm, a nie jako odrębny system. Jednakże, opierając się na własnym doświadczeniu, w którym pojęcia powstawały jako przejrzysta świetlistość, Gampopa udzielał wskazówek dotyczących współpowstającej jogi mahamudry – wskazując, że myśli są dharmakają. Odpowiadało to intencji wyrażanej w pieśniach wadżry, dohach, śpiewanych przez wielkich indyjskich mahasiddhów, takich jak Saraha, Śałaripa, Wirupa, Krisznaćarja, Tilopa, Naropa i Maitripa, gdy moc ich urzeczywistnienia dojrzewała. Później stało się to powszechnie znane jako mahamudra.

Dzięki temu wielu wyświęconych mnichów, głównie kadampów, stało się uczniami Gampopy. Mistrz tradycji dzionang, Taranatha, zauważył, że nawet młodzi mnisi osiągali wysokie urzeczywistnienie, a tradycja udzielania bezpośrednich wskazówek dotyczących natury umysłu w Tybecie zapoczątkowana została właśnie przez Gampopę.

Krótko mówiąc, zgodnie z tradycyjną indyjską praktyką tantryczną, mahamudra była praktyką etapu spełnienia, która wymagała głębokich abhiszek annutarajoga tantry oraz etapów budowania i spełnienia bóstwa medytacyjnego (jidama). Gampopa nauczał jednak, że osoby o wyostrzonych zdolnościach, nawet bez otrzymania przekazów tantrycznych, jeśli natura umysłu zostanie im ukazana na podstawie poglądu sutr pradżniaparamity, mogą bezpośrednio urzeczywistnić niepodzielną naturę świetlistości i pustości. Ponadto Gampopa nauczał szczególnej metody medytacyjnej jogi współpowstawania. Z perspektywy poglądu połączył on cittamatrinowe pojęcie „świetlistej świadomości” umysłu z rozumowaniem madhjamaki, głoszącym, że wszystkie zjawiska są „nienarodzone”. Pokazując, że współpowstający umysł i współpowstające zjawisko są w esencji tożsame, nauczał, jak bezpośrednio utrzymywać naturalny stan, wychodząc od zwyczajnego, niesztucznego umysłu.

Czyniąc etapy medytacji mahamudry powszechnie dostępnymi dla ludzi, nauczając ich zgodnie z systemem sutr oraz przekształcając to w powszechnie dostępną ścieżkę, Gampopa sprawił, że brama do praktyki mahamudry stała się szeroko otwarta i łatwo dostępna. W rezultacie setki tysięcy zwolenników mogły podjąć praktykę mahamudry w sposób systematyczny i bezpieczny.

Systematyzacja praktyki medytacyjnej: Cztery Dharmy Gampopy oraz Cztery Jogi

Gampopa nie tylko stworzył wielką strukturę jednoczącą sutrę i mantrę, ale również rozwinął jasną, sekwencyjną ścieżkę wskazówek, skupiającą w sobie istotę rzeczywistej praktyki. Wśród nich najsłynniejsze są Cztery Dharmy Gampopy oraz Cztery Jogi Mahamudry.

Cztery Dharmy Gampopy

Cztery Dharmy Dagpo to główna codzienna modlitwa adeptów dagpo kagju, a także głęboka wskazówka dotycząca stopniowego treningu na ścieżce:

1. Pobłogosław, by nasze umysły stały się dharmą. Pamiętając, że w chwili śmierci musimy pozostawić ciało, majątek i bliskich, by odejść samotnie, dążymy do osiągnięcia dobrego odrodzenia, zamiast gromadzić negatywną karmę jedynie dla korzyści doświadczanych w tym życiu. Bez tego pozytywna, zdrowa dharma nie może powstać.

2. Pobłogosław, by dharma stała się ścieżką. Rozpoznając, że samsara ma naturę cierpienia, szukamy wyzwolenia, dzięki czemu nasza praktyka rzeczywiście będzie do niego prowadzić. Bez tego nie staje się ona autentyczną buddyjską dharmą.

3. Pobłogosław, by ścieżka rozproszyła pomieszanie. Choć poprzedni krok prowadzi na ścieżkę śrawaków i pratjekabuddów, z perspektywy mahajany jest ona wciąż błędna. Dlatego, opierając się na mahajanistycznym poglądzie pustości i bodhiczitty, należy wejść na nieomylną ścieżkę. Bez tego nie staje się mahajaną.

4. Pobłogosław, by pomieszanie przemieniło się w mądrość. Nawet jeśli ktoś doskonali bodhiczittę aspiracji i zaangażowania, iluzoryczne zjawiska nie ustają. Aby je odwrócić, poprzez moc medytacji nad wszystkimi zjawiskami jako ostatecznie wolnymi od powstawania i ustania, wszystkie rozpoznaje się jako przejaw umysłu, a istotę tego umysłu ostatecznie rozumie się jako pierwotną mądrość. To jest joga mahamudry.

Te cztery dharmy należy praktykować stopniowo, jak szczeble drabiny. Pierwsze dwie zawierają skondensowaną istotę nauk kadampy, natomiast dwie ostatnie prezentują kluczowe punkty praktyki tajemnej mantry i mahamudry.

Cztery Jogi

Gampopa wyraził urzeczywistnienie mahamudry nie tylko w formie „tekstów objaśniających”, lecz również poprzez doświadczalną metodę „czterech jog”. Choć cztery jogi zostały jasno opisane wcześniej we wskazówkach mahamudry, jakich Pan Atiśa udzielił Gynpale (co oznacza, że Gampopa nie był pierwszym, który o nich mówił), to właśnie on uczynił je powszechnie znanymi. Cztery jogi to:

1. Jednoupunktowienie (ekagra)
2. Prostota (niszprapańcza)
3. Jeden smak (samarasa)
4. Niemedytacja (abhawana)

Gdy każda z tych czterech jog zostaje podzielona na stopień mniejszy, średni i większy, tworzą one „dwanaście etapów czterech jog”.

Joga jednoupunktowienia: umysł pozostaje stabilnie skupiony na dowolnym pojedynczym obiekcie, co pozwala wchodzić w stan medytacyjny wedle woli.

Joga prostoty: podtrzymując istotę tego umysłu, nieodbiegającego od pojedynczego obiektu, urzeczywistniamy, że wszystkie zjawiska są wolne od intelektualizowania. Wcześniejsze słuchanie i kontemplacja stają się jedynie zewnętrzną łupiną, a przywiązanie w umyśle zanika.

Joga jednego smaku: podtrzymując ten stan, różnorodność jawi się jako jeden smak. Wszystkie zjawiska rozpoznaje się jako umysł, umysł smakuje tak samo jak pustość, a pustość jak to co nienarodzone.

Joga niemedytacji: dzięki temu poznaniu, w miarę jak urzeczywistnienie staje się coraz doskonalsze, wyłania się niemedytacja. Mówi się wówczas, że mahamudra została urzeczywistniona.

Uwagi końcowe

Krótko mówiąc, niezrównany Gampopa był mistrzem nauk, który w jednym życiu rozwinął miłość wymaganą od ojca rodziny, głębię wymaganą od wielkiego lekarza, dyscyplinę wymaganą od mnicha kadampy oraz urzeczywistnienie wymagane od wielkiego tantrycznego jogina.

Łącząc etapy ścieżki z tradycji sutr Pana Atiśi z tantryczną mahamudrą przekazaną przez Dzietsyna Milarepę, zapoczątkował linię przekazu łączącą sutrę i mantrę, pogląd i medytację, tradycję tekstową i ustne wskazówki. Zamiast wykorzystywać dharmę jako wsparcie ośmiu światowych trosk – takich jak długie życie, wolność od chorób, usuwanie przeszkód czy zwycięstwo w bitwie – nauczał najwyższej metody urzeczywistnienia stanu Wadżradhary w jednym życiu. Dlatego mówi się, że większość urzeczywistnionych mistrzów Tybetu wywodziła się z tradycji kagju.

W tę rocznicę parinirwany Pana Gampopy mamy wielką okazję wspominać jego wielkość i żywotne znaczenie dharmy dagpo kagju w połączeniu z nadzwyczajną historią jego życia.

Wykład po angielsku: